НҮБ-ын Цөлжилттэй тэмцэх конвенцын COP17 наймдугаар сарын 17-нд Улаанбаатарт нээгдэхэд Монгол Улс хоёр үүргийг зэрэг хүлээнэ. Нэг талаас цөлжилт, газрын доройтол, гангийн асуудлаарх дэлхийн хэлэлцээг даргална. Нөгөө талаас эдгээр дарамтад хамгийн их өртсөн улсуудын нэг гэдгээ танилцуулна. Цөлжилтийн шинэчилсэн үндэсний атлас энэ хоёрдмол байр суурийн хатуу суурь тоог өгч байна: нийт нутгийн 81.9 хувь ямар нэг хэмжээгээр өртсөн, 93.3 хувьд хөрсний чийг буурсан, 53.5 хувьд гангийн эрчим нэмэгдсэн, 22.3 хувьд ургамлын бүтээмж буурчээ.

Иймээс хурал нь дипломат үзүүлэнгээс илүү ач холбогдолтой. Олон улсын санхүүжилт, бодлогыг бэлчээр, ус, мал аж ахуй, орон нутгийн хөгжлийн өдөр тутмын засаглалтай холбох боломж юм. Гэвч дэлхийн бага хурлууд газар дээрх урамшууллыг өөрчлөхгүйгээр тунхаг, туршилтын төсөл, зураг үлдээх нь бий. Монголын амжилтыг төлөөлөгч, арга хэмжээний тоогоор бус, хурлын түр байгууламжийг буулгаснаас таван жилийн дараа институц нь бэхжиж, газар нь сайжирсан эсэхээр хэмжих ёстой.

Атлас юу хэлж, юуг хэлэхгүй байна вэ

Шинэ атлас бол төрийн бодлогын чухал хөрөнгө. 1991–2025 оны мэдээлэлд тулгуурлаж, хиймэл дагуул, зайнаас тандан судлал, газар зүйн мэдээллийн систем, орон зайн шинжилгээг ашигласан. Нэгдсэн үндэсний суурь мэдээлэл нь яам, аймаг, судлаач, хөгжлийн түншүүдийг тус тусын тасархай зураг бус, нэг ландшафтын талаар ярилцах боломжтой болгоно.

Гол үр дүнг болгоомжтой тайлбарлах шаардлагатай. 2020 оны үнэлгээтэй харьцуулахад цөлжилт, газрын доройтолд өртсөн нийт талбай таван нэгж хувиар нэмэгдсэн атлаа хүчтэй, нэн хүчтэй ангиллын талбай 16.2 нэгж хувиар буурчээ. Энэ нь заавал зөрчилтэй тоо биш. Ангилал хоорондын шилжилт, бүс нутгийн ялгаа, зарим газрын нөхөн сэргээлт ба бусад газрын шинэ дарамт, эсвэл мэдээлэл, арга зүйн өөрчлөлтийг зэрэг илэрхийлж болно.

Үндэсний нэг хувь орон нутгийн үйл ажиллагааг дангаараа чиглүүлж чадахгүй гэсэн бодлогын сургамж эндээс гарна. Монгол Улс арга зүй, орон зайн давхарга, тодорхой бус байдлын хязгаар, харьцуулах боломжтой хугацааны цувааг боломжит хэмжээнд нийтлэх хэрэгтэй. Аймаг, сум бүрт ямар дарамт давамгайлж байгааг тогтооно: бэлчээрийн хэт ачаалал, ган, элэгдэл, уул уурхайн эвдрэл, замбараагүй зам, усны стресс эсвэл эдгээрийн хослол уу. Нөхөн сэргээлт нь үндэсний газрын зургийн өнгийг бус, бодит шалтгааныг дагах ёстой.

Бэлчээрийн засаглалыг төвд тавих нь

Бэлчээр бол экологийн дэд бүтэц, малчдын амьжиргааны үйлдвэрлэлийн суурь юм. Дэлхийн банк мал аж ахуй Монголын хүн амын бараг гуравны нэгийн амьжиргааг дэмждэг боловч зуд ойр ойрхон тохиох, байгаль доройтох нь хөдөөгийн тэсвэрлэх чадварт заналхийлж байгааг тэмдэглэсэн. UNCCD-ийн Бэлчээрийн тэргүүлэх санаачилга нь мэдлэг, хөрөнгө оруулалт, институцийг COP17-ын өвийн төвд тавьж байна.

Хамгийн хэцүү асуудал нь ургамал тарих бус, эрх, нүүдэл, урамшууллыг уялдуулах явдал. Бэлчээрийг хамтран ашигладаг, ган, зудын үед малчдад нүүх уян хатан байдал хэрэгтэй, орон нутгийн удирдлага амьжиргааг хамгаалах ба төвлөрөл, доройтлоос сэргийлэх хоёр зорилтыг зэрэг хангана. Хэт сул дүрэм нийтлэг нөөцийг хэт ашиглуулах бол хэт хатуу дүрэм нүүдлийг хааж, жижиг малчдыг шийтгэж болно.

Ажиллахуйц зохицуулалт нь орон нутагт зөвшилцсөн улирлын төлөвлөгөө, бэлчээрийн даацын ил тод мэдээлэл, хамгаалсан отрын нөөц, усны цэгийн зөв засаглал, маргаан шийдэх шударга механизм шаарддаг. Малчид мониторингт оролцож, хамтын менежмент газрын төлөвийг сайжруулбал үр өгөөж хүртэх ёстой. Малын татвар, даатгал, эрүүл мэнд, зах зээл, нийгмийн хамгаалал нь тогтвортой малын тооны шийдвэрийг зөрчих бус, дэмжих хэрэгтэй.

UNECE-ийн байгаль орчны үнэлгээ уялдаа, санхүү, хяналт, орон нутгийн оролцооны давтагдсан сул талыг онцолсон. COP17 дэмжлэг үзүүлж болох ч олон улсын төсөл буцалтгүй тусламж дуусмагц алга болдог зэрэгцээ нэгж бус, Монголын байнгын институцийг бэхжүүлэх ёстой.

Амлалтыг өртөг тооцсон хөрөнгө оруулалтын багц болгох нь

Нөхөн сэргээлтэд мөнгө хэрэгтэй ч “илүү санхүүжилт” өөрөө төлөвлөгөө биш. Монгол Улс тодорхой ландшафт, үр шим хүртэгч, экологийн суурь үзүүлэлт, өртөг, хамгаалалтын нөхцөл, засвар арчилгааны үүрэг, хэмжих үр дүнтэй төслийн багц бүрдүүлэх шаардлагатай. Үндэсний болон орон нутгийн төсөв, уур амьсгал ба биологийн олон янз байдлын сан, хөгжлийн банк, уул уурхайн компани, мал аж ахуйн өртгийн сүлжээ бүгд хувь нэмэр оруулж болох ч үүрэг нь ил тод байна.

Төрийн санхүүжилт зах зээл хангалттай нийлүүлэхгүй суурь чиг үүргийг даах ёстой: зураглал, зөвлөх үйлчилгээ, гангийн мониторинг, орон нутгийн төлөвлөлт, хэрэгжилтийн хяналт, урт хугацааны экологийн ажиглалт. Олон улсын хөнгөлөлттэй эх үүсвэр том ландшафтын хөтөлбөр, уур амьсгалд тэсвэртэй дэд бүтцийг дэмжиж болно. Орлогын бодит урсгалтай үед хувийн хөрөнгө хамгийн итгэлтэй: мөрдөх боломжтой тогтвортой ноолуур, мах, усны үр ашиг, уул уурхайн нөхөн сэргээлтийн үүрэг, баталгаажсан экосистемийн үйлчилгээ гэх мэт.

Арилжааны зээл, компанийн мод тарих амлалт бүрийг нөхөн сэргээлтийн санхүүжилт гэж тооцохоос зайлсхийх хэрэгтэй. Санхүүжилтийг үндэсний ангиллаар тэмдэглэж, эх үүсвэр, хэрэгсэл, байршил, хүлээгдэх үр дүнгээр нийтэлнэ. Анхны тариалалт, барилгын дараах арчилгааны төсөв заавал байна. Хараат бус аудит зарцуулсан мөнгө төдийгүй экологийн амьд үлдэлтийг шалгах ёстой.

COP17-ын өвийн сан ил тод засаглалтай, орон нутгийн оролцоог хамгаалсан, ердийн төсвийг орлох бус нэмсэн тохиолдолд л хэрэгтэй. Нээлттэй төслийн бүртгэл амлалт хаана давхцаж, ямар цоорхой үлдэж, аль арга үнэхээр ажиллаж байгааг иргэн, түншүүдэд харуулна.

Орон нутгийн засаг захиргааг хэрэгжилтийн тогтолцоо болгох нь

Төв яамд конвенц хэлэлцэж, стандарт тогтоож чадна. Харин нөхөн сэргээлт сум, багт хийгдэнэ. Орон нутагт мэргэжлийн ажилтан, ашиглахад хялбар мэдээлэл, худалдан авах чадавх, олон жилийн тогтвортой эх үүсвэр хэрэгтэй. Мөн бэлчээр, ус, зам, уул уурхайн нөхөн сэргээлт, гамшгийн бэлэн байдлыг захиргааны хил дамнуулан уялдуулах эрх мэдэл шаардлагатай.

Үндэсний хөтөлбөр Говь, хээр, ойт хээр, уулын бүсийг төлөөлөх ландшафтуудыг сонгож, салбар дундын орон нутгийн баг байгуулж болно. Байгаль орчны мэргэжилтэн, газрын менежер, мал эмнэлэг, хөдөө аж ахуйн үйлчилгээ, гамшгийн эрсдэлийн ажилтан, малчдын байгууллагыг нэгтгэнэ. Их сургууль, судалгааны хүрээлэн шинжлэх ухааны дэмжлэг үзүүлж, үндэсний байгууллага нэгдсэн стандарт, мэдээллийн системийг хариуцна.

Гүйцэтгэлд суурилсан санхүүжилт баталгаажсан сайжралтаар орон нутгийг урамшуулж болох ч үзүүлэлтийг хиймлээр өсгөхөөс хамгаална. Хур тунадас сайн байх нь менежмент өөрчлөгдөөгүй ч ургамлыг сайжруулж, хүчтэй ган зөв бодлоготой байсан ч нөхцөлийг түр дордуулна. Иймээс үнэлгээ зайнаас тандан судлал, газар дээрх сорьцыг хослуулж, уур амьсгалын нөлөөг засварласан суурьтай харьцуулах ёстой.

Үйл ажиллагаа бус, тэсвэрлэх чадварыг хэмжих нь

Төр, донор байгууллага хамарсан га, тарьсан мод, сургасан хүн, хийсэн уулзалтаа ихэвчлэн тайлагнадаг. Эдгээрийг тоолоход амархан ч экосистем, амьжиргаа илүү тэсвэртэй болсныг нотлохгүй. Монгол Улс цөөн боловч үр дүнгийн үзүүлэлт баталж, жил бүр нийтэлж болно:

  • ургамлын бүрхэвч, бүтээмж, гангийн дараах сэргэлт;
  • хөрсний чийг, элэгдлийн эрсдэл, усны цэгийн төлөв;
  • стандартын дагуу баталгаажсан уул уурхайн эвдэрсэн газрын нөхөн сэргээлтийн хувь;
  • малын хорогдол, өрхийн орлогын хэлбэлзэл, даатгалын хамрагдалт;
  • улирлын бэлчээрийн төлөвлөгөөний мөрдөлт, нөөц бэлчээрийн хүртээмж;
  • зарцуулсан, арчилсан, хараат бусаар баталгаажуулсан төр, хувийн хэвшлийн санхүүжилт.

Атлас нь үндэсний нэгдмэл, орон нутгийн нарийвчлалтай газрын эрүүл мэндийн нээлттэй самбарын суурь болж чадна. Судлаач, малчдын байгууллага, сэтгүүлчид төрийн мэдэгдлийг шалгахуйц хэмжээнд мэдээлэл нээлттэй байна. Арга зүй өөрчлөгдвөл хуучин, шинэ цувааг давхар тооцож, ангилал солигдсоноор хиймэл сайжрал үүсэхээс сэргийлнэ.

Дипломатыг дотоодын шинэчлэлтэй холбох нь

COP17-ын даргалалт Монголд дипломат хөшүүрэг өгнө. 197 тал оролцох хурал нөхөн сэргээлт, гангийн тэсвэрлэх чадвар, ус, бэлчээр, хүнсний тогтолцоонд анхаарна. Монгол Улс бэлчээрийн орнуудын эвсэл байгуулах, техникийн түншлэл татах, малчдын дуу хоолойг дэлхийн бодлогод хүчтэй оруулахад энэ талбарыг ашиглаж болно. COP18-ыг зохион байгуулах Египеттэй хамтын ажиллагаа дэлхийн анхаарал Улаанбаатараас шилжсэний дараа залгамж холбоог хадгална.

Гэхдээ Монголын олон улсын мессежийн итгэл үнэмшил дотоодын сонголтоос хамаарна. Орон нутгийн газар ашиглалтын дүрэм тодорхой бус, байгаль орчны мэдээлэл хаалттай, нөхөн сэргээлтийн үүрэг сул хэрэгждэг байхад дэлхийн бэлчээрийн хөрөнгө оруулалтыг уриалах амаргүй. Харин дотоодын ил тод шинэчлэл Монголд эдийн засгийн хэмжээнээс нь давсан нэр хүнд өгнө. Газрын хүчтэй дарамттай тэмцэж буй улс бусад хуурай бүсийн оронд практик стандартын эх үүсвэр болж чадна.

Таван жилийн COP-ын дараах гэрээ

COP17 хаагдахаас өмнө Монгол Улс 2031 он хүртэлх дотоодын гэрээг дараах таван үүрэгтэй зарлах хэрэгтэй:

1. Атласын мэдээлэл, газрын эрүүл мэндийн нэгдсэн мониторингийн аргачлалыг нийтлэх. 2. Нүүдэл, жижиг малчдын хамгаалалтыг багтаасан, орон нутагт зөвшилцсөн бэлчээрийн менежментийг тэргүүлэх ландшафтад нэвтрүүлэх. 3. Өртөг тооцсон, нийтэд хайх боломжтой нөхөн сэргээлтийн хөрөнгө оруулалтын багц ба жилийн санхүүгийн тайлан бий болгох. 4. Сонгосон аймгуудад байнгын салбар дундын хэрэгжилтийн чадавх бүрдүүлж, үр дүнтэй аргыг үе шаттай өргөжүүлэх. 5. Экологи, төсөв, амьжиргааны үр дүнг хамарсан хараат бус үнэлгээг 2028, 2031 онд хийлгэх.

Эдгээр амлалт хурлын тунхгаас бага сүртэй. Тэр нь тэдний үнэ цэнэ юм. Дэлхийн түр анхаарлыг улс төрийн өөрчлөлтийг давж үлдэх өдөр тутмын журам, төсөв, мэдээлэл, хариуцлага болгоно.

Монгол Улс хур тунадас, дэлхийн дулаарлыг удирдаж чадахгүй. Нөхөн сэргээлт ландшафт бүрийг төсөөллийн түүхэн төлөвт буцаахгүй. Харин зайлсхийж болох дарамтыг бууруулж, нүүдэл ба амьжиргааг хамгаалж, нотолгоонд суурилсан шийдэлд санхүүжилт чиглүүлж, бүс нутгаас системтэй суралцаж чадна.

COP17 Монголд хоёр долоо хоногийн дэлхийн тайз өгнө. Харин жинхэнэ өв нь түүнээс хойш долоо хоног бүр газрын нөхөн сэргээлтийг удирдах чадвартай төр байх болно.

Оролцоогоор хууль ёсны байдлыг хамгаалах нь

Нөхөн сэргээлт газар, ус ашиглах боломжийг өөрчилдөг тул ашиг, зардал, зөрчил үүсгэх магадлалтай. Зөвлөлдөх ажиллагааг сонгосон төлөөллийг хурлын танхимд урихаар хязгаарлаж болохгүй. Малчин эмэгтэйчүүд, залуус, цөөн малтай өрх, захиргааны хил дамнан нүүдэллэдэг хүмүүс орон нутгийн төлөвлөгөөнд нөлөөлөх, шударга бус шийдвэрийг маргах бодит сувагтай байх ёстой. Хамгаалалтын журамд урьдчилан нийтэд мэдээлэх, ойлгомжтой газрын зураг, хязгаарлалтын шалтгааныг бүртгэх, ажилладаг гомдол гаргах тогтолцоо багтана.

Уламжлалт мэдлэг, шинжлэх ухааны мониторингийг харилцан нөхөх эх үүсвэр гэж үзнэ. Малчид хиймэл дагуулын ажиглалтаар алдах улирлын нарийн өөрчлөлтийг мэддэг бол зайнаас тандан судлал нэг бэлчээрээс давсан хуримтлагдсан чиг хандлагыг харуулна. Хамтран тайлбарлах нь шийдвэр, олон нийтийн хүлээн зөвшөөрөлтийг сайжруулна. Иймээс оролцоо нь зөвхөн нийгмийн хамгаалалт бус, үр дүнтэй нөхөн сэргээлтийн нотолгооны тогтолцооны хэсэг юм.

Эх сурвалж

  1. MONTSAME: Mongolia's updated National Desertification Atlas 2026.08.11
  2. UNCCD: Rangelands and pastoralists — note to COP17 2026.05.05
  3. UNECE: Second Environmental Performance Review of Mongolia 2025.11.13
  4. UNDP: Partnership supporting Mongolia's COP17 presidency 2025.04.20
  5. World Bank: Livestock innovation, growth and resilience in Mongolia 2025.05.07