Хуваагдаж буй Еврази дахь Монголын “гуравдагч хөрш”-ийн стратеги

Олон улсын тогтолцоо өөрчлөгдсөн ч Монголын газар зүй өөрчлөгдөхгүй. Монгол Улс Хятад, Оросын дунд далайд гарцгүй хэвээр бөгөөд их хэмжээний худалдаа, хил дамнасан дэд бүтцийн хувьд хоёр хөршөөсөө хамаарна. Харин энэ газар зүйг удирдах өртөг өөрчлөгдөж байна. Хориг арга хэмжээ, экспортын хяналт, нийлүүлэлтийн сүлжээний өрсөлдөөн, дайн, улс төрийн үл итгэлцэл Евразийг хуваахын хэрээр төмөр замын цариг, шатахууны хангамж, төлбөрийн суваг, боомтын хүчин чадал, дижитал дэд бүтэц зэрэг техникийн мэт асуудал геополитикийн утгатай болжээ.

Гуравдагч хөршийн бодлого ардчилсан шилжилтийн дараа Монголын гадаад харилцааг хоёр бодит хөршөөс давуулан өргөжүүлэх арга зам болон төлөвшсөн. Энэ хүрээнд АНУ, Япон, БНСУ, Энэтхэг, Европын орнууд, Турк, Канад, Австрали болон олон талт байгууллагуудтай түншлэлийг хөгжүүлсэн. Гэвч уг бодлогыг Хятад, Оросыг орлуулах, эсвэл нэг үзэл суртлын лагерьт нэгдэх оролдлого гэж ойлгох нь бий. Илүү зөвөөр хэлбэл энэ нь харилцаа, мэдлэг, дэмжлэгийн сувгийг олшруулж үндэсний шийдвэр гаргах чадварыг хамгаалах стратеги юм.

Зай барих бус, сонголт бий болгох бодлого

Монгол Улс Хятад, Оросоос газар зүйн утгаар зай барьж чадахгүй, бас ингэх ёсгүй. Хятад бол Монголын ашигт малтмалын экспортын үндсэн зах зээл, их хэмжээний худалдааны өмнөд гарц. Орос нь газрын тосны бүтээгдэхүүн, зарим бүсийн цахилгаан, тээврийн холбоо, удаан хугацааны институцийн харилцаанд чухал хэвээр. Иймээс хоёр хөрштэй тогтвортой, урьдчилан таамаглаж болох харилцаа бол байнгын үндэсний ашиг сонирхол.

Гуравдагч хөршийн харилцааны стратегийн зорилго нь хоёр талын хамаарал сонголтгүй байдал болж хувирахаас сэргийлэхэд оршино. Өргөн дипломат харилцаа хөгжлийн санхүүжилт, мэргэжлийн боловсрол, энхийг дэмжих ажиллагаа, технологийн түншлэл, хууль, зохицуулалтын мэдлэг, тусгаар тогтнол ба ардчилсан институцийг дэмжих улс төрийн нөөц өгч чадна. Эдгээр нь газар зүйн хамаарлыг арилгахгүй ч цочролыг давах, хэлэлцээ хийх, яаралтай гаднын дарамтаар бүх шийдвэрээ гаргахгүй байх чадварыг нэмэгдүүлнэ.

Дээд түвшний айлчлал, хамтарсан мэдэгдэл хэрэгтэй боловч шинэ экспортын гарц, санхүүжих боломжтой дэд бүтэц, өрсөлдөх чадвартай компани, тэсвэртэй төрийн байгууллагыг автоматаар бий болгохгүй. Иймээс бодлогын дараагийн үе шатыг хэдэн түншийн нэр мэдэгдэлд орсноор бус, тэдгээр түншлэл Монголд ямар бодит сонголт бий болгосноор хэмжих ёстой.

Евразийн шинэ хязгаарлалтууд

Хуваагдал хэд хэдэн давхар эрсдэл үүсгэнэ. Нэгдүгээрт, Монгол өөрөө хоригийн бай биш байсан ч хориг, нийцлийн дүрэм төлбөр, логистик, даатгал, тоног төхөөрөмжийн хүртээмжийг тасалдуулж болно. Хоёрдугаарт, технологи, чухал ашигт малтмалын өрсөлдөөн хөрөнгө оруулалтын шинэ сонирхол авчрахын зэрэгцээ онцгой амлалт шаардах дарамт үүсгэнэ. Гуравдугаарт, бүс нутгийн тээврийн төсөл холболтыг сайжруулах боловч нэг боомт, нэг худалдан авагч, нэг стандарт, нэг санхүүжилтийн эх үүсвэрээс хамаарлыг гүнзгийрүүлж мэднэ. Дөрөвдүгээрт, ташаа мэдээлэл, улс төрийн туйлшрал гадаад түншлэлийг дотоодын үнэмлэхүйн маргаан болгон хувиргаж болно.

Монголын хариу үйлдэл бүх асуудалд ижил зай барьсан үг хэллэг байх ёсгүй. Төвийг сахисан хэллэг тодорхой ашиг сонирхлыг орлож чадахгүй. Аль салбарт төрөлжилт зайлшгүй, хаана хөрштэй хамтрах нь үр ашигтай, ямар үед олон улсын дүрэм ба ардчилсан амлалтаас шалтгаалан тодорхой байр суурь хэрэгтэйг шийдэх сахилга баттай аргачлал шаардлагатай.

Дипломатын төрөлжилтөөс эдийн засгийн тэсвэр рүү

Гуравдагч хөршийн бодлогын хамгийн том зөрүү эдийн засагт байна. Монголын дипломат танигдалт худалдаа, хөрөнгө оруулалтын бодит төрөлжилтөөс түрүүлсэн. Энэ зөрүүг багасгахын тулд дээд хэмжээний уулзалтаас бага харагддаг боловч илүү чухал ажлууд хэрэгтэй.

Нэгдүгээр чиглэл нь стандарт. Гуравдагч хөршүүд Монголын үйлдвэрлэгчдийг ариун цэвэр, байгаль орчин, мөрдөх тогтолцоо, хөдөлмөр, техникийн шаардлагад нийцүүлж, олон зах зээлд хүрэхэд дэмжиж чадна. Хоёр дахь нь санхүү. Урт хугацааны төгрөгийн санхүүжилт, улс төрийн эрсдэлийн баталгаа, ил тод төслийн бэлтгэл, компанийн сайн засаглал нь онцгой улс төрийн хэлцэлгүйгээр илүү олон хөрөнгө оруулагч оролцох нөхцөл бүрдүүлнэ. Гурав дахь нь мэдлэгийн дэд бүтэц: геологийн өгөгдөл, эрчим хүчний сүлжээний төлөвлөлт, усны үнэлгээ, дижитал гааль, их сургуулийн түншлэл, мэргэжлийн сургалт.

Экспорт биет байдлаар Хятад, Оросоор дамжсан хэвээр байсан ч эдгээр чадвар Монголын хэлэлцээний байр суурийг сайжруулна. Төрөлжилт гэдэг нь зөвхөн гаалийн маягтад бичигдэх эцсийн улс биш. Технологийг хэн нийлүүлдэг, гэрээний нөхцөлийг хэн тогтоодог, ямар валют ба төлбөрийн суваг нээлттэй, хэдэн худалдан авагч бодитоор өрсөлдөх боломжтой, Монгол дотооддоо хэдий хэмжээний нэмүү өртөг бий болгож чадах тухай асуудал юм.

Түншлэлийн багцын арга

Гуравдагч хөрш бүр ижил үүрэг гүйцэтгэх шаардлагагүй. Япон, БНСУ үйлдвэрлэлийн систем, хотын дэд бүтэц, боловсрол, цэвэр технологид; Энэтхэг стратегийн сургалт, мэдээллийн технологи, Азийн дипломат тэнцвэрт; Европын Холбоо зохицуулалт, ногоон санхүү, зах зээлийн стандартад; АНУ, Канад, Австрали уул уурхайн засаглал, хөрөнгийн зах зээл, дээд боловсрол, аюулгүй байдлын хамтын ажиллагаанд; Турк тээвэр, барилга, боловсрол, соёлын холбоонд тус тус онцгой хувь нэмэр оруулж чадна. Олон улсын хөгжлийн банкууд эдгээр хувь нэмрийг ил тод худалдан авалт, урт хугацааны хяналттай төсөл болгон нэгтгэх боломжтой.

Ийм багцын арга нь нэг түншээс бүх асуудлыг шийдэхийг хүлээх, түншлэл бүрийг өөр улсын эсрэг геополитикийн дохио гэж харах гэсэн хоёр алдаанаас сэргийлнэ. Төсөл бүр Монголын тодорхой чадварыг бэхжүүлэх эсэхээр сонгогдох ёстой.

Шийдвэрлэх талбар нь дотоодын институц

Гадаад бодлогын уян хатан байдал эцэстээ дотоодын чанараас хамаарна. Хөрөнгө оруулагч, түншүүд худалдан авалт, шүүхийн урьдчилан таамаглах боломж, зохицуулалтын тогтвортой байдал, өгөгдлийн чанар, төрийн байгууллагын төслийг сонгуулийн мөчлөг дамнуулан хэрэгжүүлэх чадварыг үнэлдэг. Эдгээр суурь сул бол дипломат сонирхол өндөр байсан ч үр дүн нь урт хугацааны хөрөнгө оруулалт бус, санамж бичиг болж үлдэнэ.

Бодлогыг улс төрийн савлагаанаас хамгаалахын тулд гуравдагч хөршийн харилцаа нэг нам, нэг ерөнхийлөгч, нэг Засгийн газрын өмч байж болохгүй. Парламент, яамд, орон нутаг, их сургууль, бизнес, иргэний нийгэм бодлогын зорилгын талаар нийтлэг ойлголттой байх шаардлагатай.

Жил бүр экспортын төвлөрөл, түлш, цахилгааны эрсдэл, төлбөрийн сонголт, хөрөнгө оруулалтын эх үүсвэр, тэтгэлэг, технологийн түншлэл, боомтын тэсвэрийг хамарсан төрөлжилтийн тайлан гаргах боломжтой. Томоохон санаачилгыг шинэ сонголт бий болгов уу, хэлэлцээний чадавх нэмэгдүүлэв үү, нэг цэгийн доголдлыг бууруулав уу гэсэн нийтлэг шалгуураар үнэлж болно. Мөн урт хугацааны гадаад бодлого, дэд бүтцийн цөөн зарчим дээр нам хоорондын тогтмол зөвлөлдөх механизм хэрэгтэй.

Илүү хүнд орчин дахь тооцоотой бие даасан байдал

Монгол Улс газар зүй ба үнэт зүйлийн хооронд нэгийг сонгох шаардлагагүй. Хоёулантай нь зэрэг ажиллах бодлого шаардлагатай. Хятад, Оростой сайн хөршийн харилцаа бүтцийн зайлшгүй нөхцөл. Ардчилсан институц, нээлттэй нийгэм, төрөлжсөн олон улсын түншлэл мөн үндэсний тэсвэрийн эх үүсвэр.

Гуравдагч хөршийн бодлого ил тод төсөл, нэмэлт санхүүгийн суваг, хүчтэй мэргэжлийн байгууллага, өргөн боловсролын холбоо, сайн стандарт, арилжааны бодит өрсөлдөөн бий болгож чадвал итгэлтэй хэвээр байна. Хуваагдсан Евразид тусгаар тогтнолыг хүчирхэг хөршөөсөө сүртэй зай барих байдлаар бус, хязгаарлалтын дунд үндэсний сонголтоо гаргаж, хэрэгжүүлэх чадвараар харуулна.

Монголын дипломат сүлжээ аль хэдийн өргөн. Одоо өргөн харилцааг ашиглаж болох сонголт, сонголтыг тогтвортой үндэсний итгэл болгон хувиргах нь стратегийн үндсэн ажил юм.