Шатахууны нийлүүлэлт үе үе тасалдаж ирсэн нь Алтанширээ сумын газрын тос боловсруулах үйлдвэрийг энгийн аж үйлдвэрийн төслөөс давуулан стратегийн шалгуур болгожээ. Дотоодын нөөц, гуравдагч хөршийн санхүүжилтийг ашиглан далайд гарцгүй улс маневр хийх орон зайгаа нэмэгдүүлж чадах эсэхийг энэ төсөл харуулна. Засгийн газар наймдугаар сарын 12-нд хууль, санхүү, үйл ажиллагааны 14 гацааг шийдвэрлэж, хэрэгжилтийг долоо хоног бүр хянах, 2028 онд ашиглалтад оруулах зорилтыг дахин баталсан. Бүтээн байгуулалт 60 гаруй хувьтай гэж мэдээлэв.
Стратегийн үндэслэл нь ойлгомжтой. Монгол Улс түүхий тос олборлодог ч дотооддоо том хүчин чадлаар боловсруулдаггүй. Өрх, уурхай, тээвэр, төрийн үйлчилгээ импортын нефтийн бүтээгдэхүүнээс хамаарна. Жилд 1.5 сая тонн түүхий тос боловсруулах үйлдвэр одоогийн импортын томоохон хэсгийг орлох боломжтой. Мөн үйлдвэрийн ур чадвар бий болгож, нефть-химийн салбарын суурь тавьж болно. Гэхдээ “эрчим хүчний бүрэн тусгаар тогтнол” гэх хэллэг нь илүү чухал асуултыг халхлах эрсдэлтэй: аль эмзэг байдал үнэхээр буурах, аль нь өөр хэлбэрт шилжих, ямар нэмэлт институц шаардлагатай вэ?
Үйлдвэрийн бууруулах гол эмзэг байдал
Монголын хамгийн харагдах сул тал бол нийлүүлэлтийн төвлөрөл. Бэлэн шатахуун цөөн нийлүүлэгч, цөөн тээврийн чиглэлээс ихээхэн хамаардаг. Гадаадын үйлдвэр засварт орох, төмөр зам ачааллах, арилжааны маргаан эсвэл геополитикийн шок үүсэхэд нөлөө нь шатахуун түгээх станц, хэрэглээний үнэд хурдан хүрдэг. Дотоодын үйлдвэр Монголын түүхий тосыг эх орондоо боловсруулах боломж нээж, энэ шууд хамаарлыг бууруулна.
Ашиг нь зөвхөн үйлдвэрлэх тонн шатахуунаар хэмжигдэхгүй. Дотоодын үйлдвэр нийлүүлэлтийн тогтолцоонд өөр нэг зангилаа нэмнэ. Импортын хэлэлцээнд Монголын байр суурийг сайжруулж, тасалдлын үед сонголт нэмэгдүүлэн, өртгийн сүлжээний хэсгийг дотоодод үлдээнэ. Энэтхэгийн дэмжлэгтэй санхүүжилт нь гуравдагч хөршийн харилцааг зөвхөн дипломат бус, бодит эдийн засгийн хүчин чадал болгон хувиргаж буйгаараа гадаад бодлогын ач холбогдолтой.
Гэхдээ төрөлжилт нь тусгаарлалт биш. Монгол Улс Орос, Хятадтай үргэлжлүүлэн худалдаа хийх бөгөөд энэ нь зохистой. Зорилго нь үр ашигтай бүс нутгийн худалдааг өндөр өртөгтэй хаалттай тогтолцоогоор солих бус, нэг тасалдал үндэсний хямрал болохоос сэргийлэх явдал юм.
Боловсруулах хүчин чадал дангаараа нийлүүлэлтийн баталгаа биш
Үйлдвэр хэд хэдэн тогтолцоо нэгэн зэрэг ажилласан үед л тогтвортой бүтээгдэхүүн гаргана. Нэгдүгээрт, түүхий тос хангалттай, тогтмол хэмжээгээр ирэх ёстой. Иймээс түүхий тос дамжуулах хоолой, олборлолт нь нэг аюулгүй байдлын хэлхээний хэсэг юм. Дотоодын ордууд төлөвлөсөн хэмжээнд хүрэхгүй байх, хоолой ашиглалтад орох хугацаа хойшлох, түүхий тосны чанар үйлдвэрийн зураг төслийн нөхцөлөөс зөрөх тохиолдолд нэрлэсэн хүчин чадал бодит тэсвэрлэх чадварыг хэтрүүлэн харуулна.
Хоёрдугаарт, үйлдвэрт найдвартай цахилгаан, ус, техникийн үйлчилгээ, сэлбэг, катализатор, мэргэшсэн оператор хэрэгтэй. Эдгээрийн олонх нь импортоос хамаарсан хэвээр байна. Тиймээс эрсдэл бэлэн шатахууны хилээс тоног төхөөрөмж, технологи, санхүүгийн гацаа руу шилжиж болно. Эрсдэл төрөлжиж, удирдах боломжтой болж байвал энэ нь ахиц мөн боловч абсолют тусгаар тогтнол биш.
Гуравдугаарт, үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний бүтэц улирал бүрийн бүх төрлийн эрэлттэй яг таарахгүй. Монгол Улс зарим төрлийн түлшийг үргэлжлүүлэн импортолж, бусад бүтээгдэхүүний илүүдлийг хадгалах эсвэл экспортлох боломжтой. Арилжааны үр ашгийг сулруулах улс төрийн өөрийгөө хангах хувь тулгахын оронд ийм худалдааг тэсвэртэй тогтолцооны хэвийн хэсэг гэж үзэх хэрэгтэй.
Хэрэгжилтийн асуудал стратегийн асуудал болов
Төслийн өртөг, дуусах хугацаа хэд хэдэн удаа өөрчлөгдсөн. Энэтхэгийн дэмжлэгтэй нийт зээлийн бүтэц ойролцоогоор 1.7 тэрбум ам.долларт хүрсэн гэж мэдээлдэг. Эхний багц дуусаж, бусад инженерчлэл, барилгын багц үргэлжилж, 527 км түүхий тосны хоолой урагшилсан. Гэсэн ч хугацаа дахин шинэчлэгдсэн түүх нэг зүйлийг сануулна: төсөл стратегийн зөв үндэслэлтэй атлаа хэрэгжүүлэхэд хэцүү байж болно.
Засгийн газрын татвар, өр, зээлийн шугам, үйлдвэр технологийн парк, хамгаалалт, сургалт, зөвшөөрөл, нээлттэй мэдээллийг хамарсан 14 гацаа нь үлдсэн эрсдэл зөвхөн техникийн бус, институцийн шинжтэйг харуулж байна. Долоо хоног бүрийн улс төрийн анхаарал шийдвэрийг хурдасгаж болох ч мэргэжлийн төслийн хяналтыг орлох ёсгүй. Худалдан авалтын сахилга, хараат бус чанарын баталгаа, ил тод тайлагналгүйгээр зөвшөөрлийг яаравчлуулах нь хугацааны эрсдэлийг өртөг, чанар, аюулгүй байдлын эрсдэлээр солих аюултай.
Иймээс олон нийтэд нээлттэй төслийн хяналтын самбар шаардлагатай. Багц тус бүрийн биет гүйцэтгэл, хоолойн явц, санхүүжилтийн зарцуулалт ба үүрэг хүлээсэн өртөг, гэрээний томоохон өөрчлөлт, хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, ажиллах хүчний бэлтгэл, шийдэгдээгүй зөвшөөрөл, ашиглалтад оруулах эгзэгтэй дарааллыг мэдээлэх ёстой. Гүйцэтгэлийн хувь нь дангаар тайвшруулах тоо бус, аудит хийх боломжтой үе шаттай холбогдох хэрэгтэй.
Өр, үнэ ба арилжааны загвар
Үйлдвэр бэлэн шатахууны валютын зардлыг бууруулах ч зээл, импортын тоног төхөөрөмж, үйл ажиллагааны орц нь өөрсдөө гадаад валютын үүрэг бий болгоно. ОУВС Монголын гадаад байр суурь түүхий эдийн мөчлөг болон импорт их шаарддаг хөрөнгө оруулалтад эмзэг хэвээр байгааг анхааруулсан. Иймээс газрын тосны үнэ, валютын ханш, хүү, түүхий эдийн хэмжээ, хүчин чадал ашиглалтын өөр өөр нөхцөлөөр төслийг тооцох ёстой.
Дотоодын үнийн загвар мөн шийдвэрлэх ач холбогдолтой. Инфляц өсөх бүрд үйлдвэрийг өртгөөс доогуур үнээр борлуулахыг шаардах юм бол өр хуримтлагдаж, засвар хойшилно. Харин ил тод бус монополь ашиг олговол хэрэглэгч, аж ахуйн нэгж илүү зардал төлнө. Түүхий тос, тээвэр, боловсруулалтын маржин, татвар, түр хугацааны төрийн татаасыг тусад нь харуулсан ил тод томьёо хамгийн зохистой. Стратегийн зорилтыг компанийн дансанд нуух бус, төсвөөр ил тод санхүүжүүлэх хэрэгтэй.
Өрсөлдөөний дүрэм ч чухал. Үйлдвэр зогссон үед эсвэл импорт үр ашигтай байвал импортлогчид зах зээлийг нийлүүлэх боломжтой хэвээр байх ёстой. Агуулах ашиглах, бөөний гэрээ, бүтээгдэхүүний чанарын стандарт нь тодорхой, ялгаваргүй байх шаардлагатай. Үйлдвэрийг хяналтаас хамгаалсан ганц цэгийн эрсдэл бус, тэсвэрлэх чадварын тулгуур болгох хэрэгтэй.
Агуулах бол өнөөдрийн гүүр
Үйлдвэр амжилттай ашиглалтад орсон ч төлөвлөгөөт зогсолт шаардлагатай. Тиймээс 23 хоногийн нефтийн бүтээгдэхүүний нөөц бүрдүүлэх ажил хоёрдогч асуудал биш. Засгийн газар 21 аж ахуйн нэгжийн 26 агуулахын төсөлд Монголбанкны дэмжлэгтэй 360 гаруй тэрбум төгрөгийн зээл олгосныг мэдээлсэн. Эдгээр байгууламж барилгын хугацаанд ч, ирээдүйн засварын үед ч нийлүүлэлтийг зөөлрүүлнэ.
Гэхдээ нөөцийн бүтээгдэхүүнийг хэн өмчлөх, хэрхэн сэлгэх, ямар нөхцөлд зах зээлд гаргах, хэмжээг яаж баталгаажуулахыг бодлого тодорхой заах ёстой. Сав хоосон, тохирохгүй бүтээгдэхүүнтэй, барьцаанд байгаа эсвэл тээврийн тасалдлын үед хүрэх боломжгүй бол агуулах нь ашиглах нөөц гэсэн үг биш. Хараат бус тооллого, тогтмол онцгой байдлын сургуулилалт нөөцийг бодит болгоно.
Амжилтыг зөв тодорхойлох нь
Үйлдвэрийг уриа бус, тэсвэрлэх чадварын үр дүнгээр үнэлэх хэрэгтэй. Өөрийгөө хангах нэг хувь хэмжээнээс илүү дараах таван үзүүлэлт ач холбогдолтой:
- хамгийн том гадаад чиглэл тасрах үед үндэсний эрэлтийн хэдэн хувийг хангаж чадах;
- бүтээгдэхүүн, бүс нутгаар баталгаажсан, шууд гаргах боломжтой нөөц хэдэн хоногийнх байх;
- ашиглалтад орсны дараах хүчин чадал ашиглалт болон төлөвлөгдөөгүй зогсолтын хувь;
- түүхий тос, бэлэн бүтээгдэхүүн, чухал орцын нийлүүлэлтийн сувгийн төрөлжилт;
- өрийн үйлчилгээ, баталгаа, үнийн татаасыг багтаасан төсвийн бүрэн өртөг.
Эрэлтийн бодлогыг мөн энэ хүрээнд оруулах ёстой. Нийтийн тээвэр, үр ашигтай ачаа тээвэр, барилгын стандарт, үе шаттай цахилгаанжилт нь эдийн засгийн нэгж бүтээгдэхүүнд шаардагдах импортын болон боловсруулсан түлшийг бууруулна. Нийлүүлэлт төрөлжиж, хэрэглээ үр ашигтай болох тусам эрчим хүчний аюулгүй байдал нэмэгдэнэ.
Стратегийн өгөөж
Үйлдвэрийг чанартай дуусгаж, зөв удирдвал Монголын сонголтыг бодитоор нэмэгдүүлнэ. Бэлэн бүтээгдэхүүний импортын хамаарлыг бууруулж, үйлдвэрийн өртгийг дотоодод үлдээж, Энэтхэгтэй стратегийн түншлэлийг гүнзгийрүүлэн, хөршүүдтэй хэлэлцэх байр суурийг сайжруулна. Эдгээр нь томоохон ашиг юм.
Гэхдээ төсөл газарзүй, түүхий эдийн эдийн засгийг арилгахгүй. Монгол Улс хил дамнасан дэд бүтэц, дэлхийн үнээс хамаарсан далайд гарцгүй худалдааны улс хэвээр байна. Эрчим хүчний тусгаар тогтнолын хамгийн хүчтэй хэлбэр нь зах зээлээс салалт биш. Харин шокийг даах, нийлүүлэгч хооронд шилжих, чухал хөрөнгийг аюулгүй ажиллуулах, ил тод санхүүжүүлэх, түлшний урсгалыг хангадаг компаниудыг сулруулахгүйгээр хэрэглэгчээ хамгаалах чадвар юм.
Газрын тос боловсруулах үйлдвэр энэ тогтолцооны нэг тулгуур. Үүнийг бүхэл тогтолцоо мэт үзвэл өнөөгийн эмзэг байдлыг шийдэхээс өмнө дараагийн эмзэг байдлыг бий болгоно.
Ашиглалтад оруулах нь бодлогын төгсгөл бус, эхлэл
Анхаарал барилгын ажилд төвлөрч байгаа ч хамгийн чухал шийдвэрүүд туршилт тохируулгын өмнө болон дараа гарна. Монгол Улс хоолой, үйлдвэр, агуулах, төмөр замын холболт, лаборатори, онцгой байдлын журмыг нэг тогтолцоо болгон турших нэгдсэн төлөвлөгөөтэй байх ёстой. Бүтээгдэхүүнийг түгээхээс өмнө чанарыг хараат бусаар баталгаажуулж, стандарт хангаагүй бүтээгдэхүүн эсвэл туршилтын тасалдлыг хэрхэн зохицуулахыг нийтлэх хэрэгтэй. Оператор, гал түймэр, аврах алба, гааль, стандартын байгууллага, бөөний нийлүүлэгч, орон нутгийн удирдлага хамтарсан сургуулилт хийх шаардлагатай.
Ажиллах хүчний шилжилт мөн адил чухал. Барилгын үед олон түр ажилтан оролцдог бол аюулгүй ажиллагаанд цөөн боловч нарийн мэргэшсэн, мэдлэгээ тогтмол шинэчилдэг хүмүүс хэрэгтэй. Сургалтын зорилт олгосон гэрчилгээ болон тодорхой ажлын байранд бодитоор чадваржсан хүнийг ялгаж тайлагнах ёстой. Гадаадын гэрээлэгчид гарсны дараа ажилтан тогтоон барих төлөвлөгөө, техникийн карьер, их сургууль, мэргэжлийн боловсролын байгууллагатай түншлэл чухал.
Эцэст нь анхны зогсолтоос өмнө засварын засаглалыг тодорхойлно. Төлөвлөгөөт засварыг импортын гэрээ, нөөц гаргахтай уялдуулж, төлөвлөгдөөгүй зогсолтын үед нээлттэй мэдээлэх журам хэрэгтэй. Асуудлыг нуудаг үйлдвэр аюулгүй, найдвартай байж чадахгүй. Доголдлыг мэдээлж, шалтгааныг шалган, залруулах арга хэмжээг нийтэлдэг соёл үйл ажиллагаа болон олон нийтийн итгэлийг бэхжүүлнэ.
Эх сурвалж
- Government of Mongolia: Cabinet decisions on the refinery and fuel reserves 2026.08.11
- Cabinet Secretariat: Oil refinery project progress 2025.10.31
- Government of India, News on AIR: India–Mongolia refinery project 2026.06.22
- IMF: 2025 Article IV Consultation with Mongolia 2025.09.14
- MONTSAME: Final EPC contract for the oil refinery 2025.02.05